- زن یا دختر مجرد با حداقل ۳۰ سال سن می‌تواند درخواست سرپرستی بدهد، اما فقط برای کودک دختر.
- مرد مجرد در فهرست متقاضیان قانون نیست و نمی‌تواند به‌طور عادی فرزندخوانده بگیرد.
- برای بستگان کودک (مثلاً عمو یا دایی مجرد)، دادگاه می‌تواند به مصلحت کودک برخی شرایط را استثنا کند.
شرایط عمومی فرزندخواندگی برای همه متقاضیان در راهنمای شرایط فرزندخواندگی آمده است. این صفحه فقط حالت متقاضیان مجرد را باز می‌کند؛ از جمله سؤال‌هایی که در منابع دیگر کمتر جواب گرفته‌اند: زن مطلقه، زن مجرد دارای فرزند، مرد مجرد خویشاوند کودک و ازدواج بعد از سرپرستی.
در یک نگاه: چه کسی می‌تواند، چه کسی نه؟
| متقاضی | امکان درخواست | جنسیت کودک | شرط سنی | اولویت |
|---|---|---|---|---|
| دختر یا زن مجرد (هرگز ازدواج‌نکرده) | بله | فقط دختر | حداقل ۳۰ سال | دوم، پس از زوجین بدون فرزند |
| زن مطلقه یا همسر فوت‌شده | بله (زن بدون شوهر) | فقط دختر | حداقل ۳۰ سال | دوم، اگر فرزند نداشته باشد |
| مرد مجرد، مطلقه یا همسر فوت‌شده | خیر | — | — | — |
| مرد مجرد از بستگان کودک | فقط با استثنای دادگاه یا قیمومت | به تشخیص دادگاه | به تشخیص دادگاه | بستگان طبقه دوم و سوم مقدم‌اند (تبصره ۲ ماده ۸) |
شرایط فرزندخواندگی برای زنان و دختران مجرد
بند «ج» ماده ۵ قانون می‌گوید: «دختران و زنان بدون شوهر، درصورتی‌که حداقل سی سال سن داشته باشند، منحصراً حق سرپرستی اناث را خواهند داشت.» کلمه «بدون شوهر» مهم است: هم دختری که ازدواج نکرده را شامل می‌شود، هم زن مطلقه و هم زنی که همسرش فوت کرده است.
شرایط اختصاصی
- سن: حداقل ۳۰ سال تمام. زیر ۵۰ سال در شرایط مساوی مقدم است (تبصره ۴ ماده ۵).
- جنسیت کودک: فقط دختر.
- اولویت: بعد از زوجین بدون فرزند و قبل از زوجین دارای فرزند؛ این اولویت برای زنان بدون شوهرِ فاقد فرزند است (تبصره ۳ ماده ۵).
- تعداد: حداکثر دو کودک، مگر اعضای یک خانواده (ماده ۷).
شرایط عمومی ماده ۶ که برای مجردها پررنگ‌تر است
| شرط | چرا برای متقاضی مجرد مهم‌تر است |
|---|---|
| تمکن مالی | تمام هزینه‌ها با یک درآمد تأمین می‌شود؛ بهزیستی پایداری شغل و درآمد را می‌سنجد. |
| سلامت جسمی و روانی و توانایی عملی نگهداری | نگهداری کودک بدون کمک همسر انجام می‌شود؛ شبکه حمایتی خانواده در بازدید و مصاحبه بررسی می‌شود. |
| صلاحیت اخلاقی و نداشتن سوءپیشینه | مثل سایر متقاضیان، با گواهی عدم سوءپیشینه و مصاحبه. |
| شرایط محل زندگی | قانون خانه ملکی را شرط نکرده؛ اجاره‌ای یا زندگی با خانواده پدری هم بررسی می‌شود، به شرطی که محیط برای کودک مناسب باشد. |
بهزیستی در اطلاعیه آبان ۱۴۰۴ امکان سرپرستی دختران توسط زنان مجرد را از نوآوری‌های قانون ۱۳۹۲ دانسته که در قانون ۱۳۵۳ سابقه نداشت.
چرا زن مجرد فقط سرپرستی دختر را می‌گیرد؟
قانون دلیل را توضیح نداده و فقط حکم را آورده است: «منحصراً حق سرپرستی اناث». نتیجه حقوقی روشن است: درخواست زن مجرد برای کودک پسر پذیرفته نمی‌شود، حتی اگر همه شرایط دیگر را داشته باشد.
کودک تحت سرپرستی می‌تواند از نوزاد تا زیر ۱۶ سال باشد؛ ماده ۹ قانون، کودکان نابالغ و افراد بالغ زیر ۱۶ سال را که دادگاه نیازشان به سرپرستی را احراز کند، مشمول قانون می‌داند. آمادگی برای پذیرش دختر بزرگ‌تر، دامنه کودکان قابل معرفی را بیشتر می‌کند.
شرایط فرزندخواندگی برای مردان مجرد
پاسخ کوتاه: در قانون فعلی، مرد مجرد نمی‌تواند به‌طور عادی فرزندخوانده بگیرد. ماده ۵ فقط سه گروه را متقاضی سرپرستی می‌داند: زن و شوهر بدون فرزند، زن و شوهر دارای فرزند، و دختران و زنان بدون شوهر. مرد مجرد، مطلقه یا مردی که همسرش فوت کرده، در این فهرست نیست.
سه راهی که برای مرد مجرد باقی می‌ماند
| راه | مبنا | برای چه کسی | نکته |
|---|---|---|---|
| استثنای بستگان کودک | تبصره ۲ ماده ۵ | مرد مجردی که از بستگان کودک است | دادگاه با نظر بهزیستی و به مصلحت کودک می‌تواند او را از «برخی شرایط» مستثنی کند؛ تصمیم موردی است. |
| اولویت اقارب | تبصره ۲ ماده ۸ | اقارب طبقه دوم و سوم کودک | اگر تقاضا کنند و شرایط را داشته باشند، سرپرستی به آن‌ها واگذار می‌شود. |
| قیمومت یا امانت | ماده ۱۰ همین قانون و مواد ۱۱۸۴ و ۱۱۸۷ قانون مدنی | وقتی پدر، مادر، جد پدری و وصی صلاحیت ندارند | قیمومت، فرزندخواندگی نیست و شناسنامه کودک به نام قیم صادر نمی‌شود. |
اگر مرد متقاضی ازدواج کند، می‌تواند همراه همسرش به‌عنوان زوجین درخواست بدهد؛ درخواست زوجین باید مشترک باشد (تبصره ۵ ماده ۵). برای زوجینی که خودشان فرزند دارند، راهنمای فرزندخواندگی برای خانواده‌های دارای فرزند را ببینید.
مراحل و مدارک برای متقاضی مجرد
مسیر زن مجرد با سایر متقاضیان یکی است: ثبت‌نام در سامانه ملی فرزندخواندگی، مصاحبه، بازدید منزل، مشاوره، پزشکی قانونی و سوءپیشینه، کمیته فرزندپذیری، ملاقات با کودک و مشاوره دینی، دادخواست در ثنا و سرپرستی آزمایشی شش‌ماهه. شرح کامل ۹ مرحله را در راهنمای فرزندخواندگی از شیرخوارگاه آمنه آورده‌ایم.
- اصل شناسنامه و کارت ملی
- مدارک درآمد و اشتغال (فیش حقوقی، حکم کارگزینی یا مدارک کسب‌وکار)
- سند مالکیت منزل یا اجاره‌نامه
- گواهی پزشکی قانونی درباره سلامت جسم و روان و عدم اعتیاد
- گواهی عدم سوءپیشینه از دفاتر پیشخوان دولت
- برای زن مطلقه یا همسر فوت‌شده: مدرک طلاق یا گواهی فوت همسر
فهرست دقیق را سامانه ملی فرزندخواندگی هنگام ثبت‌نام اعلام می‌کند.
تعهدات مالی و اسنادی که مجردها بیشتر لازم دارند
دو تعهد مالی برای همه سرپرستان هست: تملیک بخشی از اموال یا حقوق به کودک یا تعهد کتبی به تملیک در آینده (ماده ۱۴)، و بیمه عمر به نفع کودک همراه با تعهد تأمین همه هزینه‌های نگهداری، تربیت و تحصیل (ماده ۱۵). نوع و میزان تملیک را دادگاه تعیین می‌کند؛ یکی از نمونه‌های رایج، تعهدنامه انتقال یک‌سوم اموال به فرزندخوانده است.
اگر به دلیل سفر یا کار لازم است شخص دیگری در امور اداری کودک اقدام کند، وکالت سرپرستی فرزند کاربرد دارد. فرق حضانت، سرپرستی و ولایت را هم در تفاوت حضانت و ولایت قهری توضیح داده‌ایم.
تنظیم تعهدنامه، سند تملیک یا وصایت در دفترخانه ۶۶۲ تهران
مدارک را از سامانه رزرو و ارسال مدارک بفرستید تا پیش‌نویس سند پیش از مراجعه آماده شود. برای سؤال درباره پرونده خودتان، مشاوره حقوقی امور خانواده را ببینید.
اگر بعد از فرزندخواندگی ازدواج کنم چه می‌شود؟
ازدواج سرپرست مجرد، سرپرستی را به‌طور خودکار از بین نمی‌برد. ماده ۲۶ قانون مسیر را مشخص کرده است:
- پیش از ازدواج، مشخصات همسر آینده را به دادگاه صالح اعلام کنید.
- پس از ازدواج، بهزیستی گزارش ازدواج را به دادگاه می‌دهد.
- دادگاه درباره ادامه سرپرستی به‌صورت مشترک با همسر جدید یا فسخ آن تصمیم می‌گیرد.
طبق تبصره همین ماده، ازدواج میان سرپرست و فرزندخوانده، چه در زمان حضانت و چه بعد از آن، ممنوع است، مگر اینکه دادگاه پس از نظر مشورتی بهزیستی آن را به مصلحت فرزندخوانده بداند.
برداشت‌های اشتباه رایج
| برداشت اشتباه | واقعیت |
|---|---|
| مجردها اصلاً نمی‌توانند فرزندخوانده بگیرند. | زن یا دختر بدون شوهر بالای ۳۰ سال می‌تواند، اما فقط برای کودک دختر. |
| زن مطلقه مشمول «زن مجرد» نیست. | قانون از «زنان بدون شوهر» نام برده؛ زن مطلقه و همسر فوت‌شده هم مشمول‌اند. |
| مرد مجرد با تمکن مالی بالا استثنا می‌شود. | تمکن مالی جای شرط ماده ۵ را نمی‌گیرد؛ استثنا فقط برای بستگان کودک و با تشخیص دادگاه است. |
| زن مجرد باید خانه ملکی داشته باشد. | قانون خانه ملکی را شرط نکرده؛ تمکن مالی و محیط مناسب بررسی می‌شود. |
| با ازدواج سرپرست، کودک خودبه‌خود به بهزیستی برمی‌گردد. | دادگاه طبق ماده ۲۶ درباره ادامه مشترک یا فسخ تصمیم می‌گیرد. |
سؤالات متداول درباره فرزندخواندگی برای مجردها
آیا مرد مجرد می‌تواند بچه به فرزندخواندگی بگیرد؟
خیر. ماده ۵ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست فقط زوجین و دختران و زنان بدون شوهر را متقاضی سرپرستی می‌داند. برای بستگان کودک، دادگاه می‌تواند با نظر بهزیستی برخی شرایط را استثنا کند، اما این تصمیم موردی است.
زن مجرد می‌تواند پسر را به فرزندخواندگی بگیرد؟
خیر. طبق بند «ج» ماده ۵، دختران و زنان بدون شوهر منحصراً حق سرپرستی اناث (کودکان دختر) را دارند.
زن مطلقه یا همسر فوت‌شده هم «زن مجرد» حساب می‌شود؟
بله. قانون از «دختران و زنان بدون شوهر» نام برده است؛ بنابراین زن مطلقه یا زنی که همسرش فوت کرده، اگر حداقل ۳۰ سال سن داشته باشد، در همین گروه قرار می‌گیرد.
زن مجردی که خودش فرزند دارد می‌تواند درخواست بدهد؟
قانون او را صریحاً منع نکرده، اما در ترتیب اولویت فقط از «زنان و دختران بدون شوهر فاقد فرزند» نام برده است. بنابراین اولویت پایین‌تری دارد و بهزیستی وضعیت او را در بررسی صلاحیت می‌سنجد.
برای فرزندخواندگی دختر مجرد، داشتن خانه ملکی لازم است؟
قانون خانه ملکی را شرط نکرده؛ شرط، تمکن مالی و شرایط مناسب برای نگهداری کودک است که در بازدید منزل بررسی می‌شود. سند مالکیت یا اجاره‌نامه معمولاً جزو مدارک است.
اگر بعد از سرپرستی ازدواج کنم، کودک را از من می‌گیرند؟
نه به‌طور خودکار. طبق ماده ۲۶، باید مشخصات همسر آینده را به دادگاه اعلام کنید. پس از ازدواج، دادگاه با گزارش بهزیستی درباره ادامه سرپرستی به‌صورت مشترک یا فسخ آن تصمیم می‌گیرد.
زن مجرد چند کودک را می‌تواند به سرپرستی بگیرد؟
حداکثر دو کودک، مگر اینکه کودکان اعضای یک خانواده باشند (ماده ۷).
مرد مجرد می‌تواند سرپرستی برادرزاده یا خواهرزاده بی‌سرپرست خود را بگیرد؟
در فرزندخواندگی عادی خیر، اما برای بستگان کودک دو راه وجود دارد: تبصره ۲ ماده ۵ که به دادگاه اجازه می‌دهد بستگان را از برخی شرایط مستثنی کند، و تعیین قیم یا امین توسط دادگاه طبق ماده ۱۰ همین قانون و قانون مدنی. نتیجه به تشخیص دادگاه و مصلحت کودک بستگی دارد.
جمع‌بندی
قانون ۱۳۹۲ برای مجردها یک در را باز کرده و یکی را بسته است: زن یا دختر بدون شوهر بالای ۳۰ سال می‌تواند سرپرستی کودک دختر را بگیرد، اما مرد مجرد جز در موارد خاص بستگان کودک و با تصمیم دادگاه، راهی برای فرزندخواندگی ندارد. شرایط عمومی را در شرایط فرزندخواندگی، مراحل گام‌به‌گام را در فرزندخواندگی از شیرخوارگاه آمنه و سایر موضوعات را در دانشنامه حقوق خانواده بخوانید.
- قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست، مصوب ۱۳۹۲ (مواد ۵ تا ۱۰، ۱۴، ۱۵ و ۲۶)
- سازمان بهزیستی کشور؛ فرایند فرزندخواندگی برای زنان مجرد بالای ۳۰ سال، ۲۵ آبان ۱۴۰۴
- قانون مدنی، مواد ۱۱۸۴ و ۱۱۸۷
این مقاله اطلاع‌رسانی عمومی است و جای مشاوره درباره پرونده شما را نمی‌گیرد.