یک زمین ارثی، چهار وارث؛ یکی میخواهد بفروشد، دیگری بسازد و سومی جواب تلفن را نمیدهد. تا وقتی ملک مشاع است، هیچ شریکی نمیتواند بخش مشخصی از آن را مال خودش بداند. افراز ملک مشاع راه قانونی جدا کردن سهم هر شریک است و حتی بدون رضایت بقیه هم شروع میشود. در این راهنما، شرایط افراز، مسیر اداره ثبت و دادگاه، آپارتمان مشاع، ملک غیرقابل افراز و دستور فروش، هزینه، مدت زمان و نمونه درخواست و دادخواست را بر اساس قانون افراز و فروش املاک مشاع توضیح دادهایم.
آخرین بررسی و بهروزرسانی:
افراز یعنی جدا کردن سهم هر شریک از ملک مشاع بهطوری که هر کدام مالک قطعهای مشخص شوند. طبق قانون افراز و فروش املاک مشاع (۱۳۵۷)، اگر جریان ثبتی ملک خاتمه یافته باشد، درخواست حتی یک شریک در اداره ثبت محل وقوع ملک کافی است و تصمیم ثبت ظرف ۱۰ روز از ابلاغ در دادگاه قابل اعتراض است؛ در غیر این صورت مرجع، دادگاه است. اگر ملک قابل تقسیم نباشد، هر شریک میتواند دستور فروش بگیرد. اگر همه شرکا توافق دارند، تقسیمنامه رسمی در دفترخانه سریعترین راه است.
۱. افراز ملک مشاع چیست؟

ملک مشاع ملکی است که چند نفر در آن شریکاند و سهم هر کدام در تمام اجزای ملک پخش است؛ یعنی هیچ شریکی نمیتواند بگوید «این اتاق یا این قسمت زمین مال من است». افراز یعنی تقسیم همین ملک به قطعاتی متناسب با سهم شرکا، بهطوری که پس از آن هر شریک مالک یک قطعه مشخص و مستقل شود.
حق قانونی هر شریک: طبق ماده ۵۸۹ قانون مدنی، هر شریک هر وقت بخواهد میتواند تقاضای تقسیم مال مشترک را بکند، مگر در مواردی که تقسیم ممنوع باشد یا شرکا ملزم به بقای شرکت باشند. به همین دلیل افراز به رضایت همه شرکا نیاز ندارد.
۲. تفاوت افراز، تفکیک، تقسیمنامه و دستور فروش
| عنوان | چه زمانی | مرجع | نتیجه |
|---|---|---|---|
| افراز | شرکا توافق ندارند و یکی تقسیم میخواهد | اداره ثبت یا دادگاه | پایان اشاعه و مالکیت مستقل هر شریک |
| تفکیک | تقسیم ملک به قطعات کوچکتر؛ مالکیت ممکن است مشاع بماند | اداره ثبت بر اساس نقشه مصوب شهرداری | قطعات جدا با مشخصات ثبتی جدا |
| تقسیمنامه | همه شرکا درباره سهم و قطعه هر نفر توافق دارند | دفتر اسناد رسمی | تقسیم توافقی و رسمی |
| دستور فروش | ملک قابل افراز نیست | دادگاه و اجرای احکام | فروش ملک و تقسیم پول به نسبت سهام |
برای جزئیات تفکیک و سهم شهرداری، راهنمای تفکیک عرصه و برای تقسیم توافقی، تنظیم تقسیمنامه رسمی را ببینید.
۳. شرایط افراز ملک مشاع
- ملک غیرمنقول و مشاع: دو یا چند نفر بهصورت مشاع مالک یک پلاک ثبتی باشند.
- درخواست دستکم یک شریک: افراز با تقاضای یک یا چند نفر از شرکا شروع میشود؛ رضایت همه لازم نیست.
- مانعنبود سند معارض: طبق تبصره ماده ۱ قانون افراز، ملکی که سند مالکیت معارض دارد تا رفع تعارض قابل افراز نیست.
- قابلیت تقسیم بدون ضرر: قطعات حاصل باید متناسب با سهام باشند و تقسیم، ملک را بیارزش یا غیرقابل استفاده نکند.
- ضوابط شهرداری: طبق ماده ۱۰۱ قانون شهرداریها، اداره ثبت و دادگاهها در افراز اراضی محدوده و حریم شهر، فقط بر اساس نقشهای عمل میکنند که به تأیید شهرداری رسیده باشد؛ حدنصاب تفکیک طرح تفصیلی هم باید رعایت شود.
- خارج از شهر: افراز اراضی کشاورزی و باغها تابع قانون جلوگیری از خرد شدن اراضی کشاورزی و موافقت جهاد کشاورزی است.
۴. افراز ملک مشاع از اداره ثبت یا دادگاه؟

طبق ماده ۱ قانون افراز و فروش املاک مشاع، افراز املاک مشاعی که جریان ثبتی آنها خاتمه یافته، اعم از اینکه در دفتر املاک ثبت شده یا نشده باشد، با واحد ثبتی محل وقوع ملک است. اگر جریان ثبتی ملک هنوز تمام نشده باشد، یا به تصمیم اداره ثبت اعتراض شود، رسیدگی با دادگاه است. در پروندههایی که یکی از شرکا محجور یا غایب است، معمولاً افراز از مسیر دادگاه و با حضور نماینده قانونی او پیگیری میشود.
«جریان ثبتی خاتمه یافته» یعنی چه؟ یعنی مراحل ثبت ملک، از جمله تحدید حدود، تمام شده و ملک آماده ثبت در دفتر املاک یا دارای سند است. وضعیت دقیق را با استعلام از اداره ثبت یا بررسی ریشه ملک و گردش ثبتی مشخص کنید.
۵. مراحل افراز ملک مشاع در اداره ثبت
مراحل زیر بر اساس آییننامه قانون افراز و فروش املاک مشاع است:
-
درخواست افراز
یک یا چند نفر از شرکا درخواست افراز را به اداره ثبت محل وقوع ملک میدهند و رئیس ثبت آن را به نماینده ثبت ارجاع میکند.
-
بررسی پرونده ثبتی
نماینده ثبت بررسی میکند که جریان ثبتی ملک خاتمه یافته و سند معارضی وجود ندارد.
-
معاینه محل با دعوت همه شرکا
نقشهبردار با دعوت و حضور متقاضی، سایر شرکا و نماینده ثبت، محل را معاینه و نقشه را با توجه به سوابق و تصرفات تهیه میکند. رعایت نقشه مصوب و ضوابط شهرداری لازم است.
-
تنظیم صورتمجلس افراز
حدود، مساحت و مشخصات هر قطعه در صورتمجلس منعکس و به امضای حاضران میرسد.
-
تصمیم مسئول واحد ثبتی
پس از تطبیق درخواست، صورتمجلس و نقشه با سوابق، تصمیم مبنی بر رد یا قبول و نحوه افراز اعلام و همراه با صورتمجلس و نقشه به همه شرکا ابلاغ میشود.
-
مهلت ۱۰ روزه اعتراض
طبق ماده ۲ قانون، هر شریک میتواند ظرف ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ، به تصمیم ثبت در دادگاه محل وقوع ملک اعتراض کند؛ رسیدگی تابع مقررات دادرسی اختصاری است.
-
قطعیت، اجرا و صدور سند
پس از قطعیت، هزینه تفکیک موضوع ماده ۱۵۰ قانون ثبت وصول و تصمیم اجرا میشود و برای هر قطعه سند جداگانه صادر میشود.
۶. افراز ملک مشاع از طریق دادگاه
دادخواست افراز از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، به دادگاه محل وقوع ملک و به طرفیت همه شرکای دیگر داده میشود. دادگاه معمولاً موضوع را به کارشناس رسمی ارجاع میدهد و نظر شهرداری را درباره قابلیت تفکیک استعلام میکند. نتیجه یکی از این دو است: حکم افراز با تعیین قطعه هر شریک، یا اعلام غیرقابل افراز بودن که راه دستور فروش را باز میکند. اجرای حکم قطعی افراز طبق آییننامه، تابع مقررات اجرای احکام مدنی است.
اشتباه رایج: طرح دعوا در دادگاه برای ملکی که جریان ثبتی آن خاتمه یافته، بهجای درخواست از اداره ثبت. مرجع اولیه چنین ملکی اداره ثبت است و دادگاه به اعتراض به تصمیم آن رسیدگی میکند.
۷. افراز آپارتمان و ملک ساختهشده

یک آپارتمان مشاع معمولاً قابل افراز نیست، چون تقسیم فیزیکی یک واحد به چند بخش مستقل، با ضوابط ساختمانی و شهرداری جور درنمیآید و ارزش آن را از بین میبرد. اما ساختمانی که چند واحد مستقل دارد و هر واحد سهم یک شریک را پوشش میدهد، ممکن است با صورتمجلس تفکیکی و تقسیم واحدها بین شرکا تعیین تکلیف شود. راهنما: تفکیک اعیان و صورتمجلس تفکیکی.
متراژ ملک قابل افراز چقدر است؟ عدد ثابتی در قانون افراز وجود ندارد. ملاک، حدنصاب تفکیک در طرح تفصیلی منطقه (یا حدنصاب اراضی کشاورزی خارج از شهر) و امکان تقسیم متناسب با سهام است. اگر قطعه سهم هر شریک کمتر از حدنصاب شود، ملک معمولاً غیرقابل افراز تشخیص داده میشود.
۸. ملک غیرقابل افراز و دستور فروش

طبق ماده ۴ قانون افراز، ملکی که به موجب تصمیم قطعی غیرقابل افراز تشخیص شود، با تقاضای هر یک از شرکا به دستور دادگاه فروخته میشود.
-
تصمیم یا حکم قطعی غیرقابل افراز
از اداره ثبت یا دادگاه؛ پیششرط درخواست دستور فروش است.
-
دادخواست دستور فروش
یک یا چند شریک از دادگاه شهرستان محل وقوع ملک، فروش ملک را درخواست میکنند.
-
ارزیابی و مزایده
طبق آییننامه، فروش از طریق دایره اجرا و طبق مقررات فروش اموال غیرمنقول در قانون اجرای احکام مدنی انجام میشود.
-
تقسیم ثمن
وجوه حاصل، پس از کسر هزینه عملیات اجرایی، به نسبت سهم هر شریک بین شرکا تقسیم میشود.
راه سریعتر از مزایده: هر شریک میتواند سهم مشاعی خود را بدون نیاز به رضایت سایر شرکا در دفترخانه بفروشد یا شرکای دیگر سهم او را بخرند. فروش توافقی کل ملک هم معمولاً قیمت بهتری از مزایده دارد.
۹. افراز ملک ورثهای
ملک ارثی پس از فوت، بهصورت مشاع به ورثه میرسد. پیش از افراز، معمولاً گواهی انحصار وراثت، مالیات بر ارث و سند ورثهای تعیین تکلیف میشود. اگر ورثه توافق دارند، تقسیمنامه رسمی؛ اگر نه، افراز و در صورت غیرقابل افراز بودن، دستور فروش. جزئیات: ملک ورثهای در صورت عدم همکاری وراث.
۱۰. مدارک لازم برای افراز ملک مشاع
- الزامیسند مالکیت یا مشخصات پلاک ثبتی ملک
- الزامیمدارک هویتی متقاضی و مشخصات و نشانی همه شرکا برای ابلاغ
- الزامیدرخواست کتبی (اداره ثبت) یا دادخواست (دادگاه)
- حسب مورد: گواهی انحصار وراثت، وکالتنامه رسمی، نقشه و استعلام شهرداری، تصمیم یا حکم غیرقابل افراز (برای دستور فروش)
۱۱. هزینه و مدت زمان افراز ملک مشاع
| جزء هزینه | توضیح |
|---|---|
| هزینه تفکیک | طبق ماده ۳ قانون افراز، هزینه تفکیک موضوع ماده ۱۵۰ قانون ثبت در موقع اجرای تصمیم قطعی وصول میشود |
| نقشهبرداری و کارشناسی | طبق تعرفه کارشناسان؛ در اعتراض به نظر کارشناس، هزینه هیئت کارشناسی اضافه میشود |
| هزینه دادرسی | فقط در مسیر دادگاه یا اعتراض |
| صدور سند هر قطعه | هزینه درخواست صدور سند مالکیت طبق بخشنامه ۱۴۰۵/۵۲۳ سازمان ثبت، ۲۲۰ هزار تومان برای هر درخواست |
| دستور فروش | هزینه عملیات اجرایی از ثمن فروش کسر میشود |
چه کسی هزینه را میدهد؟ هزینهها ابتدا با متقاضی یا خواهان است؛ اگر همه شرکا متقاضی باشند، بین آنها تقسیم میشود.
مدت زمان: افراز در اداره ثبت، بسته به ابلاغ به شرکا، نقشهبرداری و استعلام شهرداری، معمولاً چند ماه طول میکشد. اعتراض به تصمیم ثبت، رسیدگی دادگاه و دستور فروش با مزایده، زمان را بیشتر میکند.
۱۲. نمونه درخواست و دادخواست افراز ملک مشاع
نمونه درخواست افراز از اداره ثبت
ریاست محترم اداره ثبت اسناد و املاک …
احتراماً اینجانب … به شماره ملی … مالک … دانگ مشاع از ششدانگ پلاک ثبتی … فرعی از … اصلی، بخش …، به نشانی …، به استناد ماده ۱ قانون افراز و فروش املاک مشاع، درخواست افراز سهم خود را دارم. سایر مالکین مشاع: … (نام، سهم و نشانی). خواهشمند است دستور فرمایید پس از معاینه محل و تهیه نقشه، نسبت به افراز اقدام شود.
نام و امضای متقاضی، تاریخ، شماره تماس
نمونه دادخواست افراز از دادگاه
خواهان: … خواندگان: سایر مالکین مشاع (نام و نشانی کامل)
خواسته: صدور حکم بر افراز سهم خواهان از پلاک ثبتی … فرعی از … اصلی، بخش …
دلایل: تصویر مصدق سند مالکیت، استعلام ثبتی، جلب نظر کارشناس، استعلام از شهرداری
شرح: خواهان مالک … دانگ مشاع از پلاک فوق است و خواندگان مالکین مابقی هستند. با توجه به عدم توافق برای تقسیم و … (مثلاً عدم خاتمه جریان ثبتی ملک)، صدور حکم بر افراز سهم خواهان مورد استدعاست.
نمونه دادخواست دستور فروش ملک مشاع
خواسته: صدور دستور فروش ملک مشاع پلاک ثبتی … و تقسیم ثمن به نسبت سهام
دلایل: تصمیم یا حکم قطعی غیرقابل افراز بودن ملک شماره … مورخ …، سند مالکیت
شرح: به موجب تصمیم قطعی شماره …، ملک غیرقابل افراز تشخیص شده است. به استناد ماده ۴ قانون افراز و فروش املاک مشاع، صدور دستور فروش ملک و تقسیم وجوه حاصل بین مالکین به نسبت سهام مورد استدعاست.
این نمونهها راهنمای عمومیاند و باید با وضعیت دقیق پرونده تطبیق داده شوند.
۱۳. ابزار تعیین مسیر افراز ملک مشاع
مسیر جدا کردن سهم من کدام است؟
۱۴. پرسشهای متداول درباره افراز ملک مشاع
افراز ملک مشاع چیست؟
جدا کردن سهم هر شریک از ملک مشترک بهصورت قطعهای مشخص، بهطوری که شراکت (اشاعه) پایان یابد و هر شریک مالک مستقل قطعه خود شود.
شرایط افراز ملک مشاع چیست؟
ملک غیرمنقول و مشاع باشد، دستکم یک شریک درخواست کند، سند معارض نداشته باشد، قابل تقسیم بدون ضرر باشد و نقشه افراز با ضوابط شهرداری و حدنصاب تفکیک مطابق باشد.
آیا برای افراز رضایت همه شرکا لازم است؟
خیر. طبق ماده ۵۸۹ قانون مدنی و ماده ۱ قانون افراز، درخواست یک شریک کافی است؛ اما همه شرکا برای معاینه محل دعوت میشوند و حق اعتراض دارند.
مرجع افراز ملک مشاع کجاست؟
اگر جریان ثبتی ملک خاتمه یافته، اداره ثبت محل وقوع ملک؛ در غیر این صورت و برای اعتراض به تصمیم ثبت، دادگاه محل وقوع ملک.
مهلت اعتراض به تصمیم اداره ثبت در افراز چقدر است؟
طبق ماده ۲ قانون افراز و فروش املاک مشاع، ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ تصمیم؛ اعتراض در دادگاه محل وقوع ملک و طبق دادرسی اختصاری رسیدگی میشود.
ملک غیرقابل افراز چیست؟
ملکی که تقسیم آن متناسب با سهام ممکن نیست یا قطعات حاصل کمتر از حدنصاب تفکیک میشوند؛ مثل یک آپارتمان یا زمین کوچک. چنین ملکی با تصمیم قطعی، به تقاضای هر شریک فروخته میشود.
متراژ ملک قابل افراز چقدر است؟
قانون افراز عدد ثابتی ندارد؛ ملاک، حدنصاب تفکیک طرح تفصیلی منطقه یا حدنصاب اراضی کشاورزی و امکان تقسیم متناسب با سهام است.
هزینه افراز ملک مشاع چقدر است و چه کسی میپردازد؟
هزینه تفکیک ماده ۱۵۰ قانون ثبت در موقع اجرای تصمیم قطعی، هزینه نقشهبرداری و کارشناسی، و در صورت دعوا هزینه دادرسی؛ این هزینهها ابتدا با متقاضی یا خواهان است.
افراز چقدر طول میکشد؟
در اداره ثبت معمولاً چند ماه؛ اعتراض، رسیدگی دادگاه و دستور فروش با مزایده زمان را بیشتر میکند.
آیا آپارتمان مشاع قابل افراز است؟
یک واحد آپارتمان معمولاً قابل افراز نیست و مسیر آن دستور فروش یا توافق است؛ اما ساختمان چندواحدی ممکن است با تقسیم واحدها بین شرکا تعیین تکلیف شود.
میتوانم سهم مشاعی خودم را بدون افراز بفروشم؟
بله. هر شریک میتواند سهم مشاعی خود را بدون رضایت سایر شرکا در دفتر اسناد رسمی منتقل کند؛ خریدار جای او را در شراکت میگیرد.
رأی افراز چه مواردی دارد؟
رأی یا تصمیم افراز، مشخصات پلاک، سهم هر شریک، حدود و مساحت قطعهای که به هر شریک میرسد و نقشه افرازی را مشخص میکند؛ اگر ملک قابل تقسیم نباشد، غیرقابل افراز بودن آن اعلام میشود.
اگر سند معارض وجود داشته باشد، افراز ممکن است؟
خیر. طبق تبصره ماده ۱ قانون افراز، تا رفع تعارض، ملک قابل افراز نیست. راهنمای اصلاح سند و سند معارض را ببینید.
۱۵. بررسی پرونده افراز در دفترخانه ۶۶۲
اگر شرکا به توافق نزدیکاند، تقسیمنامه رسمی یا خرید و فروش سهم مشاعی در دفترخانه، سریعتر و کمهزینهتر از افراز قهری و مزایده است. پیش از هر اقدام، وضعیت ثبتی و مسیر مناسب پرونده را بررسی کنید.
دفتر اسناد رسمی ۶۶۲ تهران
سند و مشخصات شرکا را آنلاین بفرستید تا پیش از مراجعه، مسیر تقسیم یا افراز بررسی شود.
ارسال مدارک و رزرو نوبتواتساپبله
مطالب مرتبط
مستندات قانونی
- قانون افراز و فروش املاک مشاع مصوب ۲۲ آبان ۱۳۵۷؛ مواد ۱ تا ۶ و تبصره ماده ۱
- آییننامه قانون افراز و فروش املاک مشاع؛ مواد ۱ تا ۱۰
- قانون مدنی؛ ماده ۵۸۹
- قانون شهرداریها؛ ماده ۱۰۱ (اصلاحی ۱۳۹۰)
- قانون ثبت اسناد و املاک؛ ماده ۱۵۰
- بخشنامه شماره ۱۴۰۵/۵۲۳ مورخ ۱۴۰۵/۰۱/۰۹ معاونت امور اسناد سازمان ثبت
عکسهای زمینه تصاویر از Unsplash (Yulian Alexeyev، Jakub Żerdzicki، Sasun Bughdaryan) با ویرایش دفترخانه ۶۶۲.