قانون جدید ثمنیه اعیانی در یک نگاه
این صفحه فقط درباره تغییرات قانون و آرای مرتبط است. اگر می‌خواهید بدانید ثمنیه اعیانی اصلاً چیست و عبارت آن در سند چه معنایی دارد، اول راهنمای ثمنیه اعیانی چیست را بخوانید. برای محاسبه عددی هم مقاله نحوه محاسبه یک هشتم ارث زن را ببینید.
| تاریخ | مقرره | تغییر اصلی |
|---|---|---|
| ۱۳۰۷ | قانون مدنی (مواد ۹۴۶ تا ۹۴۸ سابق) | زن از عرصه ارث نمی‌برد؛ فقط از قیمت ابنیه و اشجار |
| ۶ بهمن ۱۳۸۷ | قانون اصلاح مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ قانون مدنی | ارث زن از قیمت عرصه و اعیان |
| ۱۳۸۹ | قانون الحاق یک تبصره به ماده ۹۴۶ | اجرای قانون جدید برای ترکه تقسیم‌نشده متوفیان قبلی |
| ۱۵ فروردین ۱۳۹۶ | رأی ۲۳ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری | ابطال بخشنامه حذف کلمه «استثناء» از سند ورثه |
قانون قدیم و جدید ثمنیه اعیانی؛ جدول مقایسه
مهم‌ترین تفاوت این است که در قانون قدیم «عرصه» یعنی زمین از ارث زن بیرون بود و حالا داخل است. نسبت سهم تغییری نکرده و همچنان یک‌هشتم یا یک‌چهارم است؛ آنچه تغییر کرده، دارایی‌ای است که یک‌هشتم از آن حساب می‌شود.
| موضوع | قانون قدیم (تا ۱۳۸۷) | قانون جدید (از ۱۳۸۷) |
|---|---|---|
| اموال منقول | ارث از عین مال | ارث از عین مال (بدون تغییر) |
| عرصه (زمین) | بدون سهم | سهم از قیمت |
| اعیان و اشجار | سهم از قیمت | سهم از قیمت |
| شیوه ارزیابی اعیان | با فرض حق ماندن بنا روی زمین بدون اجرت (ماده ۹۴۷ سابق) | ارزیابی قیمت عرصه و اعیان با هم |
| امتناع ورثه از پرداخت | زن می‌توانست حق خود را از عین ابنیه و اشجار بگیرد | زن می‌تواند حق خود را از عین اموال استیفا کند (ماده ۹۴۸) |
| عبارت رایج در سند | «به استثنای ثمنیه اعیانی» | «به استثنای بهای ثمنیه عرصه و اعیان» |
متن مواد اصلاحی قانون مدنی
دو ماده اصلی این قانون، ماده ۹۴۶ (میزان و مبنای ارث زوجه) و ماده ۹۴۸ (امتناع ورثه از پرداخت) است. متن فعلی آن‌ها را از سامانه قوانین و مقررات آورده‌ایم:
ماده ۹۴۶ اصلاحی قانون مدنی
ماده ۹۴۸ اصلاحی قانون مدنی
تبصره الحاقی ماده ۹۴۶ (۱۳۸۹)
میزان سهم زوجه (یک‌هشتم با وجود فرزند و یک‌چهارم بدون فرزند) را ماده ۹۱۳ قانون مدنی تعیین کرده و طبق ماده ۹۴۲، اگر متوفی چند همسر دائم داشته باشد، همین سهم بین آن‌ها به تساوی تقسیم می‌شود.
تبصره ۱۳۸۹؛ تکلیف فوت‌های پیش از قانون جدید
قاعده کلی این است که ارث در لحظه فوت محقق می‌شود (ماده ۸۶۷ قانون مدنی) و قانون زمان فوت حاکم است. همین موضوع بعد از ۱۳۸۷ به اختلاف رویه دادگاه‌ها رسید. قانون‌گذار در ۱۳۸۹ با یک تبصره تکلیف را روشن کرد: اگر متوفی پیش از قانون جدید فوت کرده ولی ترکه‌اش هنوز تقسیم نشده، زوجه طبق قانون جدید از قیمت عرصه هم ارث می‌برد.
| تاریخ فوت شوهر | وضعیت ترکه | قانون حاکم | سهم زن از زمین |
|---|---|---|---|
| بعد از اصلاحیه ۱۳۸۷ | هر وضعیتی | قانون جدید | دارد (از قیمت) |
| پیش از ۱۳۸۷ | ترکه تقسیم نشده | قانون جدید (طبق تبصره ۱۳۸۹) | دارد (از قیمت) |
| پیش از ۱۳۸۷ | ترکه تقسیم شده | قانون قدیم | ندارد |
«تقسیم شدن ترکه» یعنی چه؟
صرف صدور گواهی انحصار وراثت یا سند ورثه‌ای به معنی تقسیم ترکه نیست. تقسیم یعنی وراث سهم هر کس را از اموال جدا و قطعی کرده باشند؛ مثلاً با تقسیم‌نامه رسمی، حکم دادگاه یا پرداخت و رسید سهم زوجه.
یک نمونه واقعی از دادگاه
در پرونده‌ای که در سامانه آرای قضایی پژوهشگاه قوه قضاییه منتشر شده، گواهی انحصار وراثت سال ۱۳۸۲ سهم زن را طبق ماده ۹۴۶ سابق تعیین کرده بود. دادگاه در ۱۳۹۲ با استناد به ماده ۹۴۶ اصلاحی و تبصره آن، گواهی را اصلاح کرد و یک‌هشتم قیمت عرصه و اعیان را برای زوجه شناخت و دادگاه تجدیدنظر استان تهران هم آن را تأیید کرد.
رأی وحدت رویه و رأی ۲۳ دیوان عدالت اداری درباره ثمنیه
جست‌وجوی «رأی وحدت رویه ثمنیه اعیانی» معمولاً به رأی شماره ۲۳ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری مورخ ۱۳۹۶/۰۱/۱۵ می‌رسد. این رأی برای همه دستگاه‌های اداری، از جمله ادارات ثبت، لازم‌الاتباع است و مستقیماً به عبارت «به استثنای ثمنیه» در سند مربوط می‌شود.
| مرجع | هیأت عمومی دیوان عدالت اداری |
| شماره و تاریخ | رأی ۲۳، ۱۵ فروردین ۱۳۹۶ (کلاسه ۹۵/۳۸۱) |
| شاکی | سازمان بازرسی کل کشور |
| موضوع شکایت | بند ۱ بخشنامه ۱۴۲۹۰۴/۹۳ مورخ ۱۳۹۳/۰۹/۰۸ سازمان ثبت |
| مضمون بخشنامه | حذف کلمه «استثناء» از سند ورثه و تعیین سهم زوجه در سند |
| نتیجه | ابطال بند ۱ بخشنامه |
استدلال دیوان به زبان ساده
- طبق تبصره ۲ ماده ۱۰۵ و ماده ۱۲۳ آیین‌نامه قانون ثبت، سند بدون قید استثنا فقط پس از رسید زوجه یا تعیین تکلیف بها صادر می‌شود.
- حذف کلمه استثنا پیش از پرداخت، با مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ قانون مدنی که حق زن را بر «قیمت» قرار داده، سازگار نیست.
- رئیس یک اداره کل نمی‌تواند با بخشنامه مواد آیین‌نامه مصوب را تغییر دهد.
متن کامل رأی را در پایگاه اختبار بخوانید.
آیا رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور هم وجود دارد؟
بسیاری از سایت‌ها از «آرای وحدت رویه» درباره ثمنیه بدون ذکر شماره یاد می‌کنند. ما برای تسری قانون جدید به فوت‌های قبلی، رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور با شماره مشخص پیدا نکردیم؛ این موضوع را قانون‌گذار با همان تبصره ۱۳۸۹ حل کرده است. اگر به رأیی استناد می‌کنید، شماره و تاریخ آن را از منبع رسمی بخواهید.
ماده ۹۴۸؛ وقتی ورثه بهای ثمنیه را نمی‌پردازند
ماده ۹۴۸ اصلاحی می‌گوید اگر ورثه از پرداخت قیمت امتناع کنند، زوجه می‌تواند حق خود را از عین اموال بگیرد. این حق مشروط به امتناع است؛ یعنی زن ابتدا طلبکار قیمت است و فقط وقتی ورثه پرداخت نکنند، می‌تواند از خود مال مطالبه کند.
درباره نتیجه عملی این ماده دو برداشت وجود دارد: برخی آن را به معنای شریک‌شدن زن در مالکیت ملک به اندازه سهمش می‌دانند و برخی معتقدند زن فقط می‌تواند از دادگاه بخواهد ملک برای وصول حقش فروخته یا تقسیم شود. سازمان ثبت در دفاع از بخشنامه ۱۳۹۳ گفته بود در صورت امتناع مالک، سهم زوجه به عین تبدیل می‌شود؛ ولی تصمیم نهایی در هر پرونده با دادگاه است.
مسیر پیشنهادی در صورت امتناع ورثه
- اظهارنامه رسمی برای مطالبه بهای ثمنیه
- دادخواست مطالبه و درخواست کارشناسی ارزش عرصه و اعیان
- در صورت ادامه امتناع، درخواست استیفا از عین مال طبق ماده ۹۴۸
- پس از وصول، تنظیم اقرارنامه دریافت بهای ثمنیه برای رفع قید استثنا از سند
اثر قانون جدید بر اسناد وراث
نتیجه عملی قانون جدید و رأی ۲۳ این است که سند ورثه‌ای ملک تا وقتی زوجه رسید نداده، «به استثنای بهای ثمنیه عرصه و اعیان» صادر می‌شود. این قید مانع ثبت مالکیت ورثه نیست، اما معمولاً پیش از فروش یا رهن، خریدار یا بانک رفع آن را می‌خواهد. مراحل صدور سند را در صدور سند تک‌برگ به نام وراث توضیح داده‌ایم.
| وضعیت | آنچه در سند می‌بینید | اقدام لازم |
|---|---|---|
| زوجه بها را گرفته و اقرارنامه داده | سند بدون قید استثنا | اقدامی لازم نیست |
| زوجه بها را نگرفته | «به استثنای بهای ثمنیه عرصه و اعیان» | پرداخت و تنظیم اقرارنامه یا صلح حق |
| سند قدیمی با «ثمنیه اعیانی» و فوت پیش از ۱۳۸۷ | استثنا فقط برای اعیان | بررسی تقسیم ترکه و شمول تبصره ۱۳۸۹ |
| زوجه فوت کرده است | قید استثنا باقی است | حق زوجه به وراث خود او می‌رسد؛ اقرارنامه با وراث زوجه |
مالیات بر ارث هم باید پیش از نقل‌وانتقال تسویه شود؛ نرخ‌ها و روش محاسبه را در مالیات بر ارث ببینید.
چک‌لیست وراث و زوجه بعد از قانون جدید
برای فرزندان و سایر وراث
- تاریخ فوت و تاریخ صدور گواهی انحصار وراثت را کنار هم بگذارید.
- ببینید ترکه پیش از ۱۳۸۹ تقسیم شده یا نه.
- ارزش عرصه و اعیان را با توافق یا کارشناسی تعیین کنید و سهم زوجه را با ماشین‌حساب سهم‌الارث کنترل کنید.
- پس از پرداخت، اقرارنامه رسمی بگیرید، نه رسید دستی.
برای زوجه
- تا مبلغ را دریافت نکرده‌اید، اقرارنامه امضا نکنید.
- اگر گواهی انحصار وراثت قدیمی سهم زمین را حساب نکرده، اصلاح آن را بررسی کنید.
- مهریه را جدا از ثمنیه مطالبه کنید؛ مهریه دین است و پیش از تقسیم ترکه پرداخت می‌شود.
بررسی پرونده ثمنیه پیش از تنظیم سند
مدارک را از سامانه رزرو و ارسال مدارک بفرستید یا از مشاوره حقوقی امور خانواده دفترخانه ۶۶۲ استفاده کنید.
سؤالات متداول درباره قانون جدید ثمنیه اعیانی
قانون جدید ثمنیه اعیانی از چه تاریخی اجرا می‌شود؟
اصلاحیه مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ قانون مدنی در ۶ بهمن ۱۳۸۷ تصویب شد و برای فوت‌های بعد از لازم‌الاجرا شدن آن اعمال می‌شود. تبصره ۱۳۸۹ آن را به فوت‌های قبلی با ترکه تقسیم‌نشده هم تسری داد.
اگر شوهر پیش از ۱۳۸۷ فوت کرده باشد، زن از زمین ارث می‌برد؟
اگر ترکه تا زمان تصویب تبصره تقسیم نشده بود، بله؛ طبق تبصره الحاقی ۱۳۸۹، قانون جدید درباره آن هم اجرا می‌شود. اگر ترکه پیش‌تر تقسیم شده باشد، قانون قدیم حاکم است.
رأی وحدت رویه ثمنیه اعیانی چیست؟
در عمل، مهم‌ترین رأی لازم‌الاتباع این حوزه رأی شماره ۲۳ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری (۱۳۹۶/۰۱/۱۵) است که بخشنامه حذف کلمه «استثناء» از سند ورثه را باطل کرد.
آیا قانون جدید سهم زن را بیشتر از یک‌هشتم کرده است؟
خیر. میزان سهم همان یک‌هشتم (با فرزند) یا یک‌چهارم (بدون فرزند) است؛ تغییر در «مبنای محاسبه» است و قیمت زمین هم به آن اضافه شده است.
آیا در ۱۴۰۵ قانون تازه‌ای درباره ثمنیه تصویب شده است؟
در منابع رسمی که بررسی کردیم، پس از تبصره ۱۳۸۹ اصلاحیه تازه‌ای در مواد ۹۴۶ تا ۹۴۸ قانون مدنی دیده نشد. منظور اغلب مطالب «قانون جدید»، همان اصلاحیه ۱۳۸۷ است.
قیمت ثمنیه بر اساس روز فوت حساب می‌شود یا روز پرداخت؟
رویه غالب دادگاه‌ها قیمت روز پرداخت است و در صورت اختلاف، کارشناس رسمی دادگستری ارزش عرصه و اعیان را تعیین می‌کند.
جمع‌بندی
قانون جدید ثمنیه اعیانی نسبت سهم زن را تغییر نداد، اما زمین را هم وارد محاسبه کرد. تبصره ۱۳۸۹ تکلیف فوت‌های قبلی با ترکه تقسیم‌نشده را روشن کرد و رأی ۲۳ دیوان عدالت اداری قید استثنا در سند ورثه را تا رسید زوجه حفظ کرد. برای موضوعات مرتبط به دانشنامه حقوق خانواده سر بزنید.
- قانون اصلاح مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ قانون مدنی، سامانه قوانین و مقررات
- رأی شماره ۲۳ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، ۱۳۹۶/۰۱/۱۵
- دادنامه ۹۲۰۹۹۷۰۲۲۳۲۰۱۵۴۹ شعبه ۳۲ دادگاه تجدیدنظر استان تهران، سامانه آرای قضایی
- قانون مدنی، مواد ۸۶۷، ۹۱۳، ۹۴۲، ۹۴۶ و ۹۴۸؛ آیین‌نامه قانون ثبت، تبصره ۲ ماده ۱۰۵ و ماده ۱۲۳
این مقاله اطلاع‌رسانی عمومی است و جای مشاوره درباره پرونده شما را نمی‌گیرد.